Przyglądając się grupie na poważnie. Opracowanie Małgorzaty Szmalec.
Przegląd teorii psychoanalitycznych, socjologicznych w kontekście wewnętrzne – zewnętrzne – tło dla Post-Foulksowskich teorii Farhada Dalala
Farhad Dalal przedstawiając tło dla swoich poglądów dokonuje przeglądu teorii psychoanalitycznych, socjologicznych, strukturalizmu i post-strukturalizmu.
Przedstawiając odmienne punkty wyjścia dla teorii psychoanalitycznych- gdzie początkiem jest świat wewnętrzny w opozycji do teorii socjologicznych, gdzie jednostka jest kształtowana przez zewnętrzne wpływy środowiska- przypominając poglądy i prace różnych autorów z tych dziedzin przestrzega przed takim uproszczeniem.
Istnieją teorie socjologiczne gdzie obraz świata jest obrazem wzajemnych wpływów i przekształceń świata wewnętrznego i zewnętrznego (np. teoria Eliasza, Vygotskiego, Meada, Burkitta). Również w obrębie teorii psychoanalitycznych uproszczeniem byłoby pozostanie przy wpływie świata wewnętrznego. Dlal odwołując się do teorii M. Klein przypomina o przenikaniu się świata zewnętrznego i wewnętrznego w procesach rozwojowych jednostki. Współudział tych dwóch światów istnieje także w teorii Freuda, w której konflikt wewnętrznych instynktów „ wylewał’ się na świat zewnętrzny w procesie sublimacji konstruując społeczeństwo i życie kulturalne. Zarówno społeczeństwo jak i psyche były kształtowane przez złożona współgrę wewnętrznego i zewnętrznego. Przypomina punkt wyjścia Winnicota:”karmiącą parę”, który wprowadzając pojęcie grupy na początku procesu rozwojowego, nie wyszedł jednak poza kontekst rodziny i nie włączał kontekstu społeczeństwa.. Dalal przypomina Fairnbairna, który dał pierwszeństwo światu zewnętrznemu, interpersonalnemu przed światem wewnętrznym, intarpersonalym. Dziecko, które przychodzi na świat szuka relacji „libido poszukuje obiektu nie zaś przyjemności” ( Fairbairn 1943)- zwrot do wewnątrz w wyniku niekorzystnego obrotu spraw w świecie zewnętrznym Fairnbairn traktuje w kategoriach psychopatologii.
Dalal przypomina, że „zewnętrzne\" w teoriach psychoanalitycznych nie jest równoznaczne ze „społeczne”.Freud daje przestrzeń w psyche dla społeczeństwa – superego-, lecz jego ustanowienie datuje dopiero miedzy około trzecim i piątym rokiem życia. U Klein gdzie początki superego są bardzo wczesne jego podstawą nie jest społeczeństwo, lecz popęd śmierci, nie pisze ona o pojęciu społeczeństwa jako takiego, pisze o życzliwym świecie zewnętrznym, który łagodzi pełen problemów świat wewnętrzny.
Foulks, który ze wszystkich psychoanalitycznych poprzedników sprzymierzył się z Freudem, według Dalala uchylił się od odpowiedzi na pytanie jak tworzy się społeczeństwo traktując je jako fakt dokonany.
Przejmując konstrukty teorii Eliasza – język, komunikacja, figuracja Foulks zastosował je w nieco odmiennym znaczeniu. Pominąwszy kwestię społecznych relacji władzy, która odgrywa główną rolę w myśleniu Eliasza, uczynił jego teorię mniej kontrowersyjną. Dalal przed przybliżeniem teorii Eliasza i dla jego lepszego umiejscowienia, w swojej książce,dokonuje przeglądu poglądów strukturalistów i post- strukturalistów.
Rozpoczyna od de Saussure`a, który sugerował,ze struktura języka organizowała doświadczenie. Langue- system języka jako całość odróżniał się do parole- konkretnych wypowiedzi. Język istnieje przed jednostką, tak, więc kiedy go nabywamy, uzyskujemy nie tylko szczególny sposób rozróżnienia a zatem rozumienia świata, lecz także wartości i postawy wobec tych rozróżnień. De Saussere mówiąc, że „ Langue jest społeczną stroną języka, będąca na zewnątrz jednostki, która nie może go stworzyć lub zmodyfikować sama. Istnieje on jedynie na mocy pewnego rodzaju kontraktu podpisanego przez wszystkich członków społeczności” mówi ze wyobrażenie nas samych oraz świat, w którym żyjemy, są „strukturowane z zewnątrz” Struktura jest niezbędną częścią samego istnienia. Ta idea jest sprzeczna z indywidualizmem, a w szczególności ze „skoncentrowaną na osobie” psychologią Carla Rogersa. Wg niego jednostka pracuje ( w terapii), aby pozbyć się tych zewnętrznych struktur i odnaleźć w sobie prawdziwe Self, które istniało przed i na zewnątrz języka. W systemie de Saussere`a nie może być znaczącego pojęcia jednostki przed nabyciem języka.
Na polu socjologii idee te kontynuował Durkheim, a na polu antropologii Levi Straus. Durkheim twierdził, że wiara religijna zaczęła się wraz z podziałem na sacrum i profanum, że była to próba uporządkowania wszechświata, a funkcją tabu było zapewnienie podstawowego rozdzielenia sacrum i profanum, utrzymanie różnicy. Durkheim twierdził także, że wszechświat był podzielony, aby zjednoczyć klan. Totem był znakiem klanu i jednocześnie oznaczał to, czym klan nie był. Klan tworzył grupę i unifikował się poprzez nadanie sobie nazwy. Totem tworzył „ my”, Levi Straus rozwinął te poglądy i twierdził,że system totemiczny był rodzajem j języka. Rozumiał on, że nadawanie imion otworzyło system możliwego myślenia. Dodał nowy komponent mówiąc, że różnicowanie wiązało części w grupy, aby ułatwić wymianę między nimi. Te idee uprzedzają niektóre myśli Eliasza.Wyobrażenie, że system totemiczny tworzył różnice i tym samym zależności zarówno wewnątrz klanu jak i między klanami. Jak to ujął Harland „ przetrwać może człowiek tylko w połączeniu z innymi”
Post- strukturaliści zdestabilizowali relatywnie stały świat strukturalistów, w którym znaczące ( nazwy) były powiązanymi i w pewnym sensie wzajemnie wykluczającymi się bytami, w którym ustawienie miało charakter jeden do jednego: od nazwy – do myśli – do rzeczy. Post- strukturaliści problematyzowali pojęcie znaczącego na dwa sposoby. Po pierwsze wykazali, że jednostka nigdy nie dochodzi w umyśle do znaczonego- dochodząc do rzeczy, którą nazwa ma reprezentować jednostka wpada w sieć języka i niekończący się łańcuch znaczeń ( jak w słowniku, kiedy sprawdzamy znaczenie słowa, napotykamy na inne słowa, które nas prowadzą do innych słów. I tak bez końca)To, co wygląda na jednym poziome jak znaczone, jest zawsze na głębszym poziome innym znaczącym.
Po drugie post- strukuraliści skomplikowali binarną strukturę języka, która jest jednym z podstawowych założeń strukturalizmu. Proces odkrywania binarnych przeciwstawień nosi nazwę „ dekonstrukcji” Eagleton mówi, że binarne przeciwstawienia, które jawią się jako oczywiste, są odzwierciedleniem ideologii- służą sztywnemu zakreślaniu granic między sensem i nonsensem, prawdą i fałszem, powierzchnią i głębią itd. I choć myślenie bez tych binarnych przeciwstawień może być niemożliwe to wg post- strukturalistów fałszywie „porządkują” one sprawy, które nigdy nie są tak jednoznaczne. Proces dekonstrukcji jest patrzeniem na końce tych przeciwstawień, odnajdywaniem luźnych nitek i rozplątywaniem struktury, aby ujawnić, czym ona nie jest. Zawsze można znaleźć lukę między polaryzacjami. Dalal przytacza przykład zdekonstruowania prostej dychotomii:”Drzwi lodówki mogą być zamknięte lub otwarte” w sytuacji, kiedy:” Drzwi lodówki są uchylone.”
Post-strukturaliści w opozycji do strukturalistów nie zgadzali się z poglądem,że binarne przeciwstawienia widoczne w naturze są wynikiem języka. Binarne przeciwstawienia w języku w ich rozumieniu są historią relacji władzy i możemy odnaleźć tam ideologię. Relacje binarne są ustanowionymi ideologiami, a ideologie są z ich natury ukryte. Post –strukturaliści uczynili ideologię podstawą języka i nazwali ja dyskursem.
Pod koniec wprowadzając do przedstawienia swoich post- foulksowkich tez Dala przybliża terminy ideologii i dyskursu. Terminu ideologia nie, dyskurs używa Eliasz i według Dalala nie jest to bez znaczenia ze względu na konotację z polityką i władzą, jaką ma to pojecie w odróżnieniu do dyskursu, gdzie nie jest to już takie jasne. Wg Dalala pojęcia te są podobne w niektórych funkcjach, lecz są między nimi ważne rozróżnienia, głownie skojarzeniowe, związane z historią tych pojęć. Termin ideologia narodził się z teorii marksistowskiej, w której była rozumiana jako potężna siła organizująca. W pojęciu ideologii zawarta jest myśl, że istnieje rzeczywistość, na którą patrzymy i że są prawdziwe i fałszywe sposoby myślenia. Pojęcie dyskursu przeciwstawia się hegemonii ideologii. Tak jak istnieje jedna dominująca ideologia, tak istnieje wiele współzawodniczących dyskursów. Dyskursy są wielozmienne, co pozwala na istnienie różnych dyskursów: władzy, gotowania, filmu, piłki nożnej itd. Jednostka nigdy nie wychodzi z dyskursu
|